Czego szukasz?


Kategorie


Historia

fragment okładki/ wyd. Zona Zero

Historia

Rozmowy o ciężkiej przeszłości i trudnej teraźniejszości. O książce „Klincz?…” Gabriela Kayzera [recenzja]

8 października 2017

Spór o to, jak powinni być postrzegani Polacy w trakcie II wojny światowej, kiedy to Niemcy dążyli do wyniszczenia narodu żydowskiego, rozgrzewa opinię publiczną do czerwoności, a przecież nie mniej ważne są obecne stosunki polsko-żydowskie, wzajemne oskarżenia, uprzedzenia i lęki.

Temat stosunków polsko-żydowskich, zarówno w przeszłości, jak i obecnie, ma swoje stałe miejsce w polskim przekazie medialnym w mniejszym bądź większym natężeniu. Z pewnością uzasadnione jest twierdzenie, że w tym kontekście trwa swoista wojna polsko-polska, której towarzyszy spore zagraniczne zaangażowanie. Spór o to, jak powinni być postrzegani Polacy w trakcie II wojny światowej, kiedy to Niemcy dążyli do wyniszczenia narodu żydowskiego, rozgrzewa opinię publiczną do czerwoności, a przecież nie mniej ważne są obecne stosunki polsko-żydowskie, wzajemne oskarżenia, uprzedzenia i lęki. Gabriel Kayzer – dziennikarz specjalizujący się w stosunkach międzynarodowych oraz relacjach polsko-żydowskich, zadał sobie niebywały trud przeprowadzenia ponad dwudziestu bardzo obszernych wywiadów z ludźmi, którzy w polskim dyskursie zajmują nierzadko bardzo skrajne pozycje, a czasami wręcz wznoszą na nich swoiste barykady w obronie ortodoksji własnych poglądów. Stąd też tak wielka potencjalna wartość książki Klincz? Debata polsko-żydowska Kayzera, a zarazem duże wobec niej oczekiwania.

Autor wyraźnie starał się zawrzeć w swojej publikacji możliwie najszersze spektrum światopoglądowe, zarazem nie skazując siebie na mozolną pracę tworzenia wielotomowego wydawnictwa. Dwadzieścia cztery wywiady zostały przeprowadzone na przestrzeni lat 2014-2016, a niektóre z nich dodatkowo zostały wzbogacone o informacje dotyczące poruszanej tematyki, które pojawiły się już po przeprowadzeniu poszczególnych rozmów, jak np. przemówienia polityków i decyzje rządu. Choć oczywiście nie można powiedzieć, by rozmowy przeprowadzone przez Kayzera wyczerpywały temat, gama przedstawionych poglądów jest bardzo szeroka. Wśród bohaterów wywiadów znajdują się zarówno intelektualiści, jak i politycy, twórcy kultury, osoby duchowne i świeckie, a co najważniejsze także ci, którzy przetrwali, chociaż okrutny los rzucił ich między żarna młynów historii. Każda osoba naświetla interesujący dziennikarza temat z innej strony, przez co sprawia, że obraz stosunków polsko-żydowskich nabiera kolorytu i autentyczności, czego nie można zawsze powiedzieć o artykułach, od których aż roi się na różnych portalach informacyjnych po polskiej stronie internetu czy w krajowej prasie.

Klincz?… rzuca jasne światło na stare, nierozwiązane problemy, a także na sprawy całkiem nowe, jak chociażby problem identyfikacji narodowej osób żydowskiego pochodzenia, które należą do kościołów chrześcijańskich.

Tematem, który ciągle przewija się przez kolejne rozmowy, jest oczywiście Holokaust – jedna z największych tragedii XX wieku i dowód na to, że wysoki stopień rozwoju cywilizacyjnego wcale nie wpływa hamująco na przejawy bestialstwa. Wyjątkowo cenne są tutaj wypowiedzi osób, które tę hekatombę przetrwały, jak Szewach Weiss czy Stella Zylbersztajn. Ich głos jest tutaj niezmiernie istotny, ponieważ dzięki swoim doświadczeniom są w stanie rzucić żywe światło na dyskusje historyków, którzy ciągle spierają się na temat postaw Polaków wobec prześladowanych Żydów. Poruszająca z polskiego, konserwatywnego punktu widzenia jest zwłaszcza historia Stelli Zylbersztajn, która w trakcie Zagłady przyjęła chrzest i do dzisiaj trwa na obranej wtedy ścieżce, współtworząc hebrajskojęzyczną wspólnotę katolicką w Izraelu, a dzięki jej relacji czytelnik spoza Izraela może poznać także sytuację tamtejszych chrześcijan. Podobny walor ma także rozmowa z ks. Grzegorzem Pawłowskim vel Jakubem Herszem Grinerem, który jako katolicki kapłan „żydowskiej i polskiej narodowości” (jak sam siebie określa) jest w stanie dogłębnie naświetlić nam problematykę kontaktów chrześcijańsko-żydowskich w Izraelu.

Klincz?… zawiera także wywiady, które właściwie nic nowego nie wnoszą do naszej wiedzy stricte historycznej, jednak poruszają problemy, które są kością niezgody w polskim społeczeństwie. Taki charakter ma rozmowa z byłym prezydentem RP, Aleksandrem Kwaśniewskim. Jako pierwszy polski dygnitarz, który przeprosił w imieniu narodu polskiego za zbrodnię w Jedwabnem oraz wygnanie Żydów przez władze PRL w 1968 roku, wzniecił on dyskusję nad zbiorową odpowiedzialnością historyczną Polaków za bestialstwo jednostek oraz przejęciem przez III Rzeczpospolitą ciężaru win Polski Ludowej. Trudno tutaj o jednoznaczną odpowiedź, czy jego postępowanie było słuszne, czy też nie, jednak poznanie punktu widzenia osoby, która pełniła najwyższy urząd w państwie przez dekadę, kiedy Rzeczpospolita przeobraziła się w nowoczesne państwo zachodnie, i niejednokrotnie zderzała się z różnymi opiniami na temat polskiej historii, jest wyjątkowo pouczające i pozwala zrozumieć złożoność problemów, przed którymi stoją dzisiaj historycy. Oczywiście ktoś niechętny Kwaśniewskiemu, czy też całej kaście politycznej, mógłby stwierdzić, że najzwyczajniej w świecie broni on jedynie własnych decyzji politycznych, wydaje się to jednak błędny trop i wyjątkowo płytka interpretacja działalności trzeciego prezydenta III RP w kontekście debaty polsko-żydowskiej.

Elementem, który niewątpliwie najbardziej zaskakuje w wywiadach przeprowadzonych przez Gabriela Kayzera, jest wielość oraz skrajność postaw. Nie tyczy się to jednak, jak można by się spodziewać, jedynie Polaków, ale przede wszystkim przedstawicieli środowisk żydowskich, z którymi autor przeprowadził rozmowy. Michael Schudrich, Seweryn Aszkenazy, Matthew Tyrmand czy Uri Huppert są świetnymi przykładami na to, że nie tylko Polacy bywają wewnętrznie skłóceni i nie mogą dojść do porozumienia, a także zdarza im się wybiórczo podchodzić do faktów dotyczących zastanej rzeczywistości i przeszłości. Chyba najbardziej znamiennym tutaj przykładem jest właśnie Seweryn Aszkenazy. Jego oskarżenia dotyczące finansowych malwersacji i wyprzedaży dziedzictwa polskich Żydów kierowane pod adresem żydowskich środowisk ortodoksyjnych w Polsce są wyjątkowo szokujące, zaś całkowita ignorancja w przypadku zasług Kościoła katolickiego w dziele ratowania Żydów w czasie Holokaustu wydaje się mieć charakter jakiejś niezrozumiałej niechęci, podyktowanej jedynie własnymi uprzedzeniami. Poglądy Aszkenazego brzmią tym bardziej dziwnie, kiedy zestawi się je z jego ambitnymi planami odbudowy społeczności żydowskiej w Polsce, która, jakby nie było, jest nadal państwem przesiąkniętym tradycją chrześcijańską, a której większość obywateli deklaruje się jako członkowie Kościoła rzymskiego właśnie, który ma nadal spory wpływ na krajową opinię publiczną. Historie księży i zakonnic pomagających Żydom w trakcie Holokaustu, przytaczane chociażby przez prof. Żaryna i księdza prałata Maja, z którymi Kayzer również przeprowadził wywiady, poglądy Aszkenazego, jak i samą jego osobę, stawiają w wyjątkowo niekorzystnym świetle

W recenzji nie sposób oczywiście poruszyć wszystkich tematów pojawiających się w rozmowach, które przeprowadził Gabriel Kayzer. Niemniej należy stwierdzić, że Klincz?… rzuca jasne światło na stare, nierozwiązane problemy, a także na sprawy całkiem nowe, jak chociażby problem identyfikacji narodowej osób żydowskiego pochodzenia, które należą do kościołów chrześcijańskich. Wpływ kultury masowej na pamięć historyczną, problem tolerancji odmienności kulturowych, debaty ekumeniczne, pamięć zbiorowa i niesprawiedliwe stereotypy, odpowiedzialność dziejowa i wspólne dziedzictwo – o tym wszystkim na kartach Klinczu?… toczą się rozmowy. Jednak nie są to dyskusje, których odbiór kierowany powinien być jedynie do polskiego odbiorcy. Także w Izraelu i USA tego typu publikacje powinny się pojawić, aby naświetlić problemy, które dzisiaj są na ogół zbywane przy pomocy szkodliwych i nieprawdziwych twierdzeń oraz pozbawionych historycznego umocowania klisz. Warto się zastanowić, czy autor oraz wydawca nie powinni pójść tą ścieżką i podjąć wysiłek w celu zaprezentowania tego tomu także odbiorcom w Izraelu oraz za oceanem. Taka publikacja z pewnością pozytywnie wpłynęłaby na stosunki między Polakami i Żydami poza granicami Rzeczypospolitej, a także pozwoliłaby zrozumieć złożoność tej dyskusji osobom spoza kręgu głównych zainteresowanych. Do tej pory jednak wypada Klincz?… polecić każdemu operującemu językiem polskim, kto rzetelną dyskusję w szerokim spektrum poglądów ceni bardziej niż puste klisze i politycznie poprawne, bezwartościowe schematy.

 

Klincz? Debata polsko-żydowska
Autor: Gabriel Kayzer
Wydawnictwo: Zona Zero
Liczba stron: 624
Data wydania: 05.04.2017

Marcin Finc
Author

Marcin Finc